TOKAT YÖRESİNDE ANLATILANLAR KAYNAK OLDU
Türkünün bilinen sözlerinde geçen “Onbeşliler geliyor” ifadesi halk arasında yanlış yorumlanmış, “15 yaşındaki çocuklar” anlamına getirilmiştir. Oysa buradaki “onbeşli”, Osmanlı askerlik tertibini (1315 Rumi doğumlular, yaklaşık 1897-1899 doğumlu) gösterir. 1915 yılında bu gençler 16-18 yaşlarındadır ve zorunlu askerlik yaşı 18’dir; bazı gençler ise gönüllü olarak veya savaş koşulları nedeniyle erken celp edilmiştir. Türkünün Çanakkale ile özdeşleşmesi daha sonraki dönemlerde gerçekleşmiştir. Tokat yöresinde anlatılan rivayetlerden biri, 1315 doğumlu Halil ile nişanlısı Hediye’nin hikâyesidir: Halil gönüllü olarak cepheye gider; annesi Rum çeteciler tarafından öldürülür, Hediye bir süre esir tutulur. Bu dramatik ayrılık, türkünün ağıt havasının temelini oluşturur.
İlk derlemelerde savaş ve Çanakkale vurgusu yoktur; zamanla kolektif hafızaya ve Çanakkale efsanesine dahil olmuştur. Resmî kayıtlar, 15 yaş altındaki çocukların sistematik olarak askere alınmadığını göstermektedir. Çanakkale şehit listelerinde 1899-1902 doğumlu bazı isimler yer almakla birlikte, bunlar toplam şehit sayısının küçük bir kısmını oluşturur ve çoğunlukla gönüllü katılım kapsamında değerlendirilir. Şehitlerin büyük çoğunluğu 20-30 yaş arasındadır. Bu nedenle “15 yaşındaki çocuklar cepheye sürüldü” ifadesi, duygusal anlatı ile tarihsel verilerin karışmasından kaynaklanmaktadır. “Hey Onbeşli” türküsü, Tokat yollarını ve gençlerin fedakârlığını anlatır.
Yaşları ne olursa olsun, bu gençler vatan için canlarını vermiştir. Gerçek ve duyguyu birlikte taşımak, tarih yazımında en doğru yaklaşımdır; zaferler yalnızca cephede değil, geride kalanların yaktığı ağıtlarda da yaşar.
