En kolay söndürülebilir diye nitelenen yangın A sınıfı (adi) yangındır. Bu yangın ilk beş dakikada geometrik bir hızla gelişir. Başlangıcında bir bardak su ile söndürülebilecek bir katı madde yangını, ikinci dakikada bir kova su ile üçüncü dakikada ise bir fıçı su ile ancak söndürülebilir. Yanıcı sıvılarda bu hız çok daha yüksek, yanıcı gazlarda ise ışık hızına yakındır.
Sıradan bir katı madde (A sınıfı) yangınında:
5. dakikada 555ºC
10. dakikada 660ºC
15. dakikada 720ºC
30. dakikada 820ºC’ye ulaşılmaktadır.
Görüldüğü gibi en büyük sıcaklık artışı ilk beş dakikada olmaktadır. Yangının sınıfına göre yangın söndürücü madde ve donanım kullanılır. Yangın bir kişiyi hazırlıksız olarak kamarada istirahatte iken yakalayabilir. Bu durumda kişinin üzerinde günlük giysileri bulunacağından yeterli sürede yangın söndürülmezse veya personel mahalli terk edemezse çıkan zehirli gazlar ve sıcaklık neticesinde belli bir süre sonra ölüm olması kaçınılmazdır.
İnsan vücudunun sıcaklık ve solunum sistemi arasındaki ilişki aşağıdaki gibidir.
65ºC sıcaklığa sınırlı bir süre,
120ºC sıcaklığa 15 dakika,
143ºC sıcaklığa 5 dakika,
177°C sıcaklığa ise sadece 1 dakika dayanabilir.
Yukarıda gösterilen tablolarda her iki durumu birlikte değerlendirdiğimizde insanoğlunun yangın esnasında fazla bir vakti olmadığı görülmektedir. Bunun için yangınlarda ilk dakikalar, hatta saniyeler çok önemlidir.
Bu gibi olaylardan önemli dersler çıkarabiliriz. Gemi adamları olarak ve gemi dışından yapılan yönetimsel olarak iki ayrı bölümde incelebiliriz.
Gemi yangınlarında genel olarak yapılacaklar aşağıda sıralanmıştır.
⦁ Yangın hangi boyutta olursa olsun, yangına müdahalede sürekli göz önünde tutulması gereken en önemli husus personel emniyeti ve can güvenliği olacak.
⦁ Geminin yangın planı, genel yerleşim planı, kapasite planı, devre planları, yük istif planı, yakıt/balast dağılım çizelgesi göz önüne alınıp mümkün olan en kısa sürede müdahale planlaması yapılacak.
⦁ Yaralı personel mevcutsa, sayısı ve sağlık durumu tespit edilerek gerektiğinde yaralılar için tedbir alınacak ve bu durumdan Sahil Güvenlik ile sağlık birimleri haberdar edilecek.
⦁ Müdahaleye başlamadan önce yanıcı maddenin cinsi öğrenilerek, suya tepkisi belirlenecek. Suyla teması yangını körükleyecek ya da yakın çevredeki insan sağlığını olumsuz yönde etkileyecek şekilde sonuçlar doğurabilecek maddelere su sıkılmayıp, boğma gibi yöntemlerle yangının kontrol altında tutulmasına çalışılacak.
⦁ Yangınla mücadelede gerektiğinde dışarıdan yardım istenecek ve ortak hareket edilecek.
⦁ Yangına müdahale için olay yerinde bulunan römorkör(ler)e yangının sirayet etmesini önlemek amacı ile (sabit su sprey sisteminin kullanılması vb.) gerekli tedbirler alınacak.
⦁ Gemi yangınlarında Operasyon Grup Başkanı, gerektiğinde ilgili kurumların onayını alarak, çevre ve insan sağlığı üzerindeki tehdidini ortadan kaldırmak amacıyla, kazazede gemiyi neta bir bölgeye çekerek götürecek ve mümkünse demirleterek yangınla mücadeleye devam edecek.
⦁ Gemi dengesini bozmamak için gemiye söndürme amaçlı sıkılıp, su tutan bölmelerde hapsolan deniz sularını tahliye edecek sistemin kurulmasına çalışılacak. Bunu gerçekleştirmek mümkün olmazsa, geminin batması riskine karşı, geminin uygun bir yere oturtulması sonrasında yangınla mücadele çalışmalarına devam edilmesi değerlendirilecek.
⦁ Geminin müdahale öncesi draftları tespit edilecek ve su/köpük sıkıldığı sürece aşırı yükleme olmaması için sürekli draft kontrolü yapılacak.
⦁ Yangın çıkan bölümün ara perdeleri/güverteleri/duvarları dışardan suyla soğutularak, yangının diğer bölümlere sirayet etmesi engellenecek.
⦁ Gemi dengesini bozmamak için, perde soğutma hariç, yangın sirayet etmeyen kapalı mahallere su sıkmaktan kaçınılacak.
⦁ Kazazede gemiden kaynaklı çevre kirliliğinin önlenebilmesi için gerekli çevre kirliliğini önleyici teçhizat hazırlanacak. Kirlilik oluşması durumunda kirliliğin önlenmesi için çalışma yapılacak.
⦁ Söndürme operasyonu kara itfaiyesi ve gemi personeli dışından başka birimler ile müştereken yapılıyorsa, koordinasyona özel önem verilerek operasyonun bütünlük içinde gerçekleştirilmesi sağlanacak.
⦁ Kurtarılan kazazedeler deniz polisine/sahil güvenliğe/ambulansa teslim edilecek.
⦁ Yangın söndürüldükten sonra, yeniden alevlenme ihtimaline karşı gerekli soğutma çalışmaları yapılacak ve kazazede gemi, yangının söndürüldüğünden emin olmak için en az 4 saat gözetim altında bulundurulacak.
Tehlikeli yükler için IMDC Kod kullanılması
⦁ Önce emniyet ilkesi benimsenmelidir.
⦁ Tehlikeli yüklerden temastan kaçının.
⦁ Yangının duman ve buharlarından uzak durun.
⦁ Yangın alarmını çalıştırın ve yangınla mücadele yöntemlerini başlatın.
⦁ Yanan ve duman çıkaran yükün yerini belirleyin.
⦁ Yükü tespit edin.
⦁ İlgili yükün UN numarasına göre TYL (Tehlikeli Yükler Listesi) yardımıyla IMDG Kod EmS Fire Schedule’e bakın.
⦁ Çizelgeye göre hangi önlemlerin alınmasının uygun olduğunu belirleyin.
⦁ Tehlikeli yüklerin yangına müdahil olup olmayacağını tespit edin ve ilgili çizelgeyi tanımlayın.
⦁ Uygun koruyucu kıyafet ve solunum cihazı giyin.
⦁ MFAG (Medical First Aid Guide-Acil Durumda İlk Yardım Kılavuzu) kullanmak için hazır olun.
⦁ Firmanın atanmış kişisi ve kurtarma merkezi ile temasa geçerek uzman tavsiyesi alın.
Tehlikeli yük yangınlarına müdahale tarzları, tehlikeli yük sınıflarına göre değişir. Tüm tehlikeli yüklerin 4 haneli bir UN numarası vardır. Aşağıda, gemilerde çıkan tehlikeli yük yangınlarında, yüklerin UN numaralarına göre yangına nasıl müdahale edileceğini gösteren tablolar verilmiştir.
Bu tabloları kullanabilmek için şu yolu izleyin:
⦁ IMDG Kod Kitabı Volume-2 sonundaki “Index” bölümünde, yanmakta olan gemideki yükün ismini ve karşısına denk gelen UN numarasını bulun (Örneğin; Arsenic Trichloride – UN 1560).
⦁ Aynı Volume’de Bölüm: 3.2 (Chapter 3.2)’den UN numarası ile “EmS” sütununa girerek mevcut yangına nasıl müdahale edeceğinizi gösteren tablonun kodunu bulun (Örneğin; F-A).
⦁ Aşağıda verilen ilgili tabloya (bu örnekte F-A tablosu) girerek, belirtildiği şekilde yangına müdahale edin.
⦁ Not: Tehlikeli yükün özellikleriyle ilgili detaylı bilgi için 17. sütunun (sütun başlığı; Properties and observations) söz konusu yüke ait satırındaki bilgileri okuyun.
Gemi Dengesinde Değişiklik
Yangına müdahale sırasında dikkat edilmesi gereken en önemli hususlardan birisi de gemi dengesidir. Yangının söndürülmesi için sıkılan sular gemi dengesine olumsuz etki yapacaktır. Dünyada yaşanmış, yangın söndürme teşebbüsünün geminin batmasıyla sonuçlandığı çarpıcı örnekler mevcuttur. Örneğin; zamanında dünyanın en büyük gemisi olan “Normandia” transatlantiği, New York limanında iken gemide çıkan yangını söndürme çalışmaları sırasında sıkılan suların etkisi ile devrilerek batmıştır.
Yangın söndürme amaçlı olarak gemiye sıkılan suların gemideki miktarını, herhangi bir anda kesin olarak tespit etmek mümkün değildir. Bunun nedenlerinden bazıları aşağıya sıralanmıştır:
⦁ Gerektiğinde seyyar tahliye pompasının yerinin değiştirilmesi için pompanın çalışmasının kesintiye uğratılması, alış hortumunun uzunluğu, alıcı ve çıkış hortum uçlarının pompa ile arasındaki seviye farkı vb. etmenlerden dolayı pompaların tahliye ettiği su miktarındaki belirsizlik.
⦁ Yangın söndürme işlemi sırasında nozul ya da hortum adedinin değiştirilmesi, her bir hortumdan/nozuldan su basılması işleminin başlama ve bitiş saatlerinin tam olarak tespit edilmemesi, yön değiştirme, hortum boyunu uzatma vb. nedenlerle zaman zaman su sıkma işlemlerinin kesintiye uğraması neticesi gemiye basılan su miktarının tam olarak tespit edilememesi.
⦁ Patlama ya da çarpışma nedeniyle oluşan yaralı bölümden denize akan suların miktarının belirsizliği.
⦁ Alevler ve geminin sıcak yüzeyleri ile temas sonucu, suların kısmen buharlaşarak atmosfere karışması.
Bunun için yangınla mücadelenin herhangi bir safhasında gemide bulunan suyu kesin olarak hesaplayabilmek mümkün değildir. Gemi dengesini bozmamak için uygulanacak en iyi yöntem geminin makine dairesi, ambarı ve yaşam mahalli gibi suyu tutabilecek kapalı hacimlerine sıkılan suların miktarına mümkün olduğu kadar yakın miktarda suyun pompalarla dışarı basılmasıdır. Bu işlem, gemi tam yüklüyse daha da önem kazanır. Bunu gerçekleştirebilmek amacıyla, geminin kendi imkânlarının yanı sıra yeterli miktarda pompa ve ilave donanımlar hazır tutulmalı ve gerektiğinde donatılarak hemen kullanılmasına başlanmalıdır.
İstanbul Boğazında bazı önemli kazalar
2. DERECE VE ÜSTÜ GEMİ YANGINLARI İÇİN ÖNERİLER;
Bu gibi afet derecesindeki yangınlar için bütün ülke satında ve/veya diğer ülkelerden yardım talep edilerek kriz masası oluşturulur.
⦁ Kriz Yönetimine (masasına) öneriler;
⦁ Gemi yangınları kendine has özellik taşırlar. Bu nedenle bir afet derecesinde bir olay meydana geldiğinde kimlerin masaya davet edileceği isim isim açık adres ve telefon numarası ile belirlenmelidir. Bunlar genel olarak planlarda belli olmasına rağmen davet edilecek personelin isimlerinde karışıklık yaşanabilir. Görev ve unvanların sık değiştiği devlet kurumlarında zamanında bildirilmeyen değişiklik yönetimsel aksaklıklara yol açabilir
⦁ Yılın belirli aylarında ismi belirlenen asil ve yedek heyet marifetiyle masa başı tatbikat yapılmalı. Bu tatbikat seneden 1 veya 2 defa sahaya yansımalı. Bu saha tatbikatı mümkünse aniden, hazırlıksız aniden yapılmalı.
⦁ Heyetten ayrılanın yerine yedeği geçmeli ve mümkün olduğu kadar heyet sabit kalmalı
⦁ Heyet üyelerine sadece acil durumlarda kullanılmak üzere araç geçiş üstünlüğü sağlayan gerektiğinde polis gibi kamusal kurumlardan destek alacak şekilde kullanılmak üzere özel kimlik kartı tahsis edilmeli. Not: Kıyı Emniyet Genel Müdürlüğü’nde (KEGM) operasyon müdürü iken acil olarak iş yerine çağrıldım. Aracıma atlayıp iş yerine gider iken polis çevirmesine rast geldim. Polislere kurum kimliğimi gösterip acil işyerine çağrıldığımı söylememe rağmen beni dinlemediler ve normal arama ve sorgusunu yaparak bıraktılar. Üstelik yolda kazada vardı ve trafiğe de takılmıştım.
⦁ Kriz deprem, tsunami, sel baskınları vb gibi çok geniş coğrafyayı kapladığı zaman başta vali olmak üzere krizi yöneten ilgili kamu ve özel kurumlar afetin derecesi ve etkileşim alanına göre olaydan etkilenir ve yönetim zaafı gösterebilirler. Bu nedenle, bu bölgelere aynı nitelikteki diğer bölgelerden yöneticilerin ve operasyonel kişilerin gelmesi yönetim bakımından sağlıklı olacağı değerlendirilmektedir. Örneğin, kendi aileleri enkaz altında veya yardıma muhtaç olduğundan şüphe duyduğu zaman o görevlinin verilen diğer görevleri yapması psikolojik olarak zor olacağı aşikârdır. Bu öneri 1999 Gölcük depreminde gündeme gelmişti ama uygulanamadı. 2 Şubat 2023 günü Maraş depreminin etkisiyle İskenderun limanındaki konteynerlerde meydana gelen yangın öğrendiğimiz kadarıyla limanda müdahale edecek personelin kalmaması nedeni ile kontrol altına alına alınamadı. Bilahare, İskenderun’a ulaşan İBB İtfaiyesi, limanda devrilen konteynerlerde çıkan yangına müdahale etmeye başladı. İstanbul İtfaiyesi ile Orman Bölge Müdürlüğü ve BOTAŞ’a ait söndürme araçlarının müdahalesiyle yangın kontrol altına alındı. Bu durum o yörenin acil müdahale planı haricinde diğer bölgelerle iletimin ve müdahalenin sağlanması bakımından önemli bir ayrıntıdır.
B) İlgili STK ve kamu kurumlarına öneriler
a) Her önemli olayın bir anma yıl dönümü olur. Bu anmalarda amaç o anları taze tutmak, gelecek kuşaklara aktarmak ve olaylardan ders çıkarmaktır. Gerek tatbikat gerekse masa üstü çalışmalarda yapılan bu hazırlıklar, hâlihazırda aynı olay yaşansaydı reaksiyonu test etmek açısından da önemlidir.
⦁ Yıllardır deniz itfaiyesi bulundurmanın zorunluluğu tartışılmıştı. Ben 20 m boy civarında küçük ama efektif yangın gemilerin sığ ve deniz kenarlarında olan yapı ve tekneler için uygun alacağı ancak daha büyüklerin özellikle KEGM nin olduğu bölgelerde sahip olunmasının doğru olmayacağı kanaatindeyim. Ancak, itfaiye grubu içinde gemi adamı belgeli ve/veya gemi adamı eğitimi görmüş gemi yangınlarına müdahale edebilecek personelin olmasında yarar görüyorum. KEGM veya müdahale eden römorkörler şirketleri ile protokol yapabilir. Bu durumda sefere deniz eğitimi almış personel ile çıkarak ortam uygun olduğunda müdahaleye yardım edebilir veya tersane ve kıyılarda olan yangınlara daha bilinçli müdahale edebilir.
Yaklaşık 15 sene önce İstanbul İtfaiyesi kendi personeline deniz yangınlarına müdahale ile ilgili Kıyı Emniyeti’ne eğitim teklif etiğinde kurum beni görevlendirmişti. 2 günlük teorik ve pratik eğitim vermiştik. Sonraları birkaç yangında bu personellerle birlikte çalışmıştık. Bu birliktelik sonra sahaya yansımış ve oldukça etkili sonuçların alındığı görülmüştü.
⦁ Kara ile deniz vasıtaları ortak çalıştıkları zaman bazen aynı frekansta konuşmadıkları zaman haberleşmede koordinasyon sağlanamıyor. Buda bazen fayda yerine zarar verebiliyor. Bu nedenle gemi-sahil arasında ortak telsiz kanallarını kullanmakta yarar görüyorum.
KAPTAN ÖMER ASMALI
