KADERLERİ KARADENİZ’İN SOĞUK SULARINDA SON BULAN İKİ GEMİ
Av ve Avcı derinlerde Buluştu Struma ve ShCh 213 Denizaltısı
Bu yazıda II. Dünya savaşında Romanya’nın Köstence limanından almış olduğu Yahudi mültecilerle birlikte İstanbul Boğazı açıklarında torpidolanarak batan Struma gemisi ile onu batıran Sovyetlerin ShCh 213 denizaltısının 1942 yılı içinde Karadeniz’in soğuk sularında kesişen hikayesini bulacaksınız. Farklı amaçlarla inşa edilmiş, içlerinde farklı maksatlarla bulunan insanları taşıyan iki geminin kaderi aslında savaşlarda sıklıkla yaşanan dramların trajik bir örneğidir. Alman Silahlı Kuvvetleri tarafından 22 Haziran 1941 günü başlatılan Sovyetler Birliği’nin işgali harekâtı tarihin en geniş çaplı askeri harekâtı olarak kabul edilir. Almanların liderliğindeki Mihver Devletleri’ne bağlı 4,5 milyonun üzerinde asker, 600 bin motorlu araç ve 625 bin at ile 2.900 km’lik bir cephe hattı üzerinden Sovyetler Birliği’ne taarruz etmiştir.
Türkiye’nin tarafsız olduğu II. Dünya savaşında Karadeniz’de Sovyet, Alman, Rumen ve İtalyan denizaltıları tarafından denizaltı harbi icra edilmiş ve onlarca Türk gemisi ve savaşın kurbanı olmuştur. Karadeniz’de başlangıçta, yani 1941’de, Sovyet donanmasının ezici bir üstünlüğü olduğunu görürüz. Faal durumdaki 47 Sovyet denizaltısının karşısında sadece Romenlerin Delfinul isimli bir adet denizaltısı mevcuttu. Mihver devletlerinin İstanbul – Varna – Burgaz – Köstence ve Odesa limanları arasındaki deniz ulaştırmasına karşı Sovyet denizaltıları tarafından uygulanan taktiklerin başında botların karakol sahalarında bekletilmesi olmuştur. 15 x 20 millik karakol sahalarında botla gündüz dipte tamamen pasif kalarak hedeflerini bekliyorlar, gece ise satha çıkarak bataryalarını imla ediyorlardı. 1941 yılı boyunca Sovyetler, 103 karakol görevi icra etmiş, 7 denizaltı kaybetmiş buna karşılık sadece 10 gemiyi batırabilmeyi başarmışlardır. 1941 yılında olduğu gibi 1942’de de Sovyet denizaltıları İstanbul Boğazı yaklaşma sularında karakol görevleri icra etmişler, tarafsız konumdaki yelkenli Türk gemilerine taarruz etmişler, birçoğunu batırmışlardır.
16 adet Shchuka sınıfı denizaltı Karadeniz’de devriyedeydi
Karadeniz’deki Sovyet denizaltı sınıflarına bakıldığında ikisi mayın dökme kabiliyetine sahip altı farklı tipte denizaltının varlığını görmekteyiz. Bunlardan biriside Shchuka sınıfı botlardır. Su üstü tonajı 577 ton olan botların altı adet torpido kovanı ve iki adet 45 mm topu mevcuttu. Savaş süresince bu denizaltıların 16 adedi Karadeniz’de görev yapmış, 10 adedi harekat esnasında batmıştır. Savaşın başlangıcında 1941 yılında Romanya’nın Yaş şehrinde 4 bin Yahudi’nin Nazilerce katledilmesiyle Romanya Yahudileri için Filistin’e gitmekten başka çare kalmamıştı. Türkiye karasularını kullanarak Filistin’e kaçmayı planlayan Romanyalı zenginlerden ve entelektüellerden oluşan büyük bir Yahudi grubu bir araya getirdikleri para ile Struma isimli bir Bulgar gemisini kiralamışlardır.
Struma aslında yelkenliydi
Struma gemisi 1867 yılında İngiltere’de İngiliz asilzadeleri için inşa edilmiş üç direkli lüks bir yelkenlidir.. 75 yıl boyunca İngiliz, Yunan, Bulgar ve son olarak ta Panama bandırasında yedi farklı isim altında bulunmuştur. Gemi yapılan tadilatlar sonucunda 45 mt boyunda, 240 GRT luk bir yük gemisine haline gelmiş, gemiye ayrıca 1941 yılında üç silindirli bir dizel makine monte edilmiştir. 12 Aralık 1941’de Romanya’nın Köstence Limanı’ndan yaklaşık 770 yolcu ve 10 mürettebatla yola çıkan Struma’nın dizel makinesi, İstanbul’a ulaşamadan açık denizde bozulmuş, gemi arıza sebebiyle 15 Aralık’ta İstanbul Boğazı’nda Sarayburnu açıklarında demir atmak zorunda kalmıştır. Almanya’nın İstanbul başkonsolosu gemide salgın hastalık olduğu ihbarında bulunmuş ve Almanya tarafından yolcuların karaya çıkarılmaması için baskı yapılmıştır. Bölgedeki petrol çıkarlarının bütünüyle tehlikeye düşeceğini görerek Filistin’e Yahudi göçünü kısıtlayan İngiltere’nin de baskısıyla ne geminin yola devam etmesine ne de yolcuların karaya çıkmasına izin verilir. Almanya ile müttefik olan Romanya da gemiyi geri kabul etmez. Türkiye ise mültecileri Türkiye’ye kabul etmeye yanaşmaz çünkü hem Almanya hem de İngiltere’nin bu konuda yoğun baskıları vardır. Ayrıca Türkiye savaşta taraf olmamak için yoğun çaba sarf etmektedir. Dokuz hafta boyunca kıyıda demirli vaziyette bekleyen gemiye Kızılay ve İstanbul’daki Yahudi toplumu tarafından yardım malzemeleri ulaştırılır.
Gemide kalan yolcuların akıbeti ile ilgili haftalar süren müzakereler sonuç vermeyince, 23 Şubat 1942’de Türk hükümeti, makinesi çalışmayan gemiyi Karadeniz’de Şile açıklarına çektirerek açık denizde kaderine terk etmiştir. Gece boyunca sürüklenen gemi, 24 Şubat sabahı büyük bir patlamanın ardından batmış, 103 ü çocuk olmak üzere 768 Yahudi mülteci ölmüştür. Uzun yıllar neden battığı bilinemeyen gemiden sağ kurtulan tek yolcu olan David Stoliar, İsrail Silahlı Kuvvetler Radyosuna verdiği bir demeçte; geminin bir Türk torpido botunun açtığı ateş ile batırıldığını iddia eder. Oysa 1960’larda Sovyet arşivlerinden çıkan belgeler ışığında Struma’nın Sovyet denizaltısı Shch-213 tarafından torpido ile vurularak batırıldığı anlaşılır.
1960’larda Sovyet arşivlerinden çıkan belgeler ışığında Struma’nın Sovyet denizaltısı ShCh-213 tarafından torpido ile vurularak battığı kesinleşir.. Struma’nın batırılması hadisesi Sovyet askerî arşivlerine şu şekilde işlenmiştir:
“Sc-213 denizaltısı… 24 Şubat 1942 sabahı korumasız vaziyetteki düşman gemisi Struma’ya rastladı… Gemi 1118 metreden başarıyla torpidolandı ve batırıldı… Genç subaylar… Gemi Komutanı ve astsubaylar… Ve torpidoyu ateşleyen Kızıl Filo denizcileri… Cesaret örneği sergilemişlerdir”
Bu hikayenin diğer kahramanı olan Sovyet denizaltısı ShCh -213’ün hikayesi ise Karadeniz kıyısındaki Nikolayev tersanesinde başlar. ShCh-213’in inşası . 31 Ekim 1938 tarihinde Nikolayev tersanesinde tamamlanır ve Sovyet Karadeniz Donanmasına teslim edilir. Denizaltı 6 Haziran 1941 tarihine kadar Sivastopol ’da silahsızlandırılmış bir durumda tutulur. Bot komutanlığına tayin olan kıdemli yüzbaşı Dmitry Mitrofanovic Denezhko 22 Haziran 1941’de gemiye katılır. Bu tarihte gemi ayrıca Karadeniz Donanması 4. Denizaltı Filosu kuruluşuna dahil olur.
ShCh -213 Özellikleri :
Sınıfı : ShCh ( Shchuka )
Mod : 5. Grup ( Tip X )
Inşa Yeri : Nikolayev – 1037
Kızağa konuş : 4 Aralık 1934
Denize İndiriliş : 13 Nisan 1937
Teslim tarihi : 31 Ekim 1938
Kaybedilişi : 14 Ekim 1942
Savaşın başlangıcında bot, Nikolayev Tersanesi’ne bakım ve onarım için gönderilir. Onarımları tamamlanan bot 10 Ağustos 1941’de tersaneden ayrılarak Sivastopol üssüne intikale eder. Burada lojistik ihtiyaçlarını ve cephanesi tamamlayan bot 14 Ağustos 1941’de Kefe limanına intikal eder. Eylül başında ShCh-213 artık harbe hazır statüsüne geçmiştir. ShCh-213, II. Dünya Savaşı boyunca batana kadar 116 gün süren altı karakol ve bir nakliye görevi icra etmiştir. Gemide komutan haricinde, Sovyet sistemi kuralları gereğince politik komiser A.G. Rodimatzav’da bulunmaktadır. Bu karakol görevleri şu şekildedir:
- Karakol görevi ( 17 gün ) :
7 Eylül 1941’de Varna – Burgaz arasındaki 13 numaralı karakol sahasına intikal için Kefe limanından hareket etmiştir. 19 Eylül 1941 günü Varna açıklarında bir hedef teması sağladı ise de mesafenin fazla oluşu nedeniyle bir taarruz gerçekleştirememiş ve 24 Eylül 1941 günü saat 20:35’de Kefe limanına intikal etmiştir.
- Karakol görevi ( 20 gün ) :
31.Ekim 1941’de Varna limanı önlerindeki 21 numaralı karakol sahasına intikal için Tuapse limanından hareket etmiştir. 10 Kasım 1941 günü iki kez Bulgar muhribi ve bir karakolbotu escortluğunda yelkenli ve motorlu uskunalardan oluşan bir grup temas sağlamış, herhangi bir hücum geliştirememiştir. 20 Kasım 1941 saat 11:30’da Tuapse limanına intikal etmiştir.
- Karakol görevi ( 19 gün )
19 Aralık 1941’de Odesa limanı güneyindeki 26 numaralı karakol sahasına intikal için Tuapse limanından hareket etmiştir. 22 – 31 Aralık arasından 36 kez yüzen mayın, balıkçı ağı gibi engellerle karşılaşmıştır. 31 Aralık günü kıç tarafında iki patlama sesi duyulmuş ancak ancak bir hasar oluşmamıştır. 7 Ocak 1942 sabahı Tuapse limanına intikal edilmiştir.
- Karakol görevi ( 19 gün )
20 Ocak 1942 günü İstanbul Boğazı önündeki 38 numaralı karakol sahasına intikal için Tuapse limanından hareket edilmiştir. 23 Şubat akşamı Karaburun açıklarında 300 tonluk bir uskuna tespit eder. Saat 22.59’da Satıhda 300 metre mesafeden bir torpido atar, torpido atış sonrası 15 derece sapar ve hedefe isabet etmez.
Torpido taarruzunda başarılı olmayan ShCh-213 bu sefer güverte topu ile angaje olmaya karar verir. Saat 23.33’de yaklaşık 500 yarda mesafeden 55 adet 45 mm top mermisi ile uskunayı ateş altına alır ve tekne kısa sürede içindeki personel ile birlikte batar. Çankaya isimli uskuna 170 ton metal boru ve 30 ton tuğla yüklü idi. ShCh-213, ertesi gün yani 24 Şubat günü Boğaz açıklarında bu seferde yaklaşık 1.200 yarda mesafede bir yük gemisi tespit eder. Periskop umkundayken saat 10:45’de bir adet torpido atar ve gemiye isabet ederek şiddetli bir patlama olur. Batan gemi, içinde 769 Yahudi mülteci ve on gemi mürettebatı olan Bulgar Struma’dır.
Gemi komutanı atış anında hedef gemisi süratinin 3 knots olduğunu ve ona göre 13,5 derece önleme verdiklerini, geminin hareketten sakıt olması durumunda torpidonun 300 yarda pruvasından geçerek isabet kaydedemeyeceğini ifade eder.
2 Mart 1942 günü 16:50’de Boğaz açıklarında bayraksız bir yük gemisi tespit edilir. Periskop umkunda iken 3400 yardadan bir adet torpido atılır ancak isabet kaydedilemez.
Struma’yı batıran komutan Yüzbaşı D.M. Denezhko hava saldırısında ölür
3 Mart günü 11:58’de periskop umkunda iken 900 yardadan bir adet torpido atılır ancak torpido atış sonrası batar. Bu taarruzdan kurtulan gemi yine bir Türk gemisi olan Adana isimli gemidir. 6 ve 8 Mart günleri iki adet demirli mayın tespit eden bot geri intikale geçer ve 11 Mart 1942 günü Tuapse limanına ulaşır. 24 Mart günü Tuapse limanına yapılan bir hava taarruzu esnasında ShCh-213 komutanı Yüzbaşı D.M. Denezhko hayatını kaybeder. 16 Mayıs’ta 1942 ‘de bot komutanlığına Yzb. N.V. Isayev atanır.
- Karakol görevi ( 17 gün)
7 Haziran 1942 günü Karaburun açıklarındaki 37 numaralı karakol sahasına intikal etmek üzere Batum limanından hareket eder. 9 Haziran günü Kerempe Burnu açıklarında bir uçak tarafından makineli tüfek taarruzuna uğrar ve ertesi gün karakol sahasına varır. Kıyıdan 5 -7 mil mesafede karakol yapar ancak bir hedef teması sağlayamaz. 15 Haziran günü Köstence’den İstanbul’a bir intikal olacağı istihbaratını alınca 38 numaralı karakol sahasına geçer. 20 Haziran günü iki adet mayın telinin tekneye teması duyulur ve üçer dakika arlıklarla üç adet patlama olur. Denizaltı komutanı gemiye bir hava hücumu yapıldığını değerlendirilir ve akşam üsse geri intikale geçilir.
22 ve 23 Mart günleri Kerempe Burnu – Sinop açıklarında bir çok kez uçakların hücumuna maruz kalırlar ancak bir isabet almayarak 24 Haziran günü Batum üssüne varırlar.
Nakliye görevi ( 8 gün ) :
Batum’a dönüş sonrası alınan emirler gereği Sivastopol’un denizden takviyesi görevi alındığından hemen Novoroski’ye intikal edilir. Buradan 26 ton cephane, 4 ton yiyecek ve 27 ton yakıt denizaltıya yüklenerek 29 Haziran günü Sivastopol’a intikale geçilir. ShCh-213, 1 Temmuz 1942 sabahı Sıvastopol yaklaşma sularına ulaşır ancak saat 11:05’den 3 Temmuz akşamına kadar düşman uçakları ve karakol botlarının hücumuna maruz kalır. Denizaltı yakınına düşen sayısız su bombası ve ve diğer patlamalara rağmen isabet almaz. Yoğun baskı nedeniyle Sıvastopol limanının lojistik takviyesi görevi icra edilemez. 3 Temmuz akşamı karargahtan kargonun denize atılarak Novoroskiye dönülmesi emri alınır. 7 Temmuz 1942 günü Batum limanına varılır ve onarıma girilir. Bot 26 Ağustos günü havuza alınır ve Eylül ortasına kadar havuz bakım ve onarımları icra edilir.
6. Karakol görevi ( 16 gün )
28 Eylül 1942 günü Tuna nehri deltasındaki 45 numaralı karakol sahasına intikal etmek üzere Batum limanından hareket eder. Planlamaya göre bu sahada 14 Ekim 1942’ye kadar kalacak ve 18 Ekim’de üssü geri dönecekti. Denizaltı üssüne hiçbir zaman geri dönemeyecek ve 43 mürettebatı ile birlikte kaybolacaktı. Denizaltının batmasının nedenleri arasında öncelikle Romanya kıyılarındaki S20, S-21, S-22 ve S-23 tedafüi mayın hatları veya yüzen serseri mayınlar olabileceği tahmin edilmiştir.
ShCh -213 denizaltısının batığı, 2008 yılında Köstence limanından on mil açıkta 30 metre derinlikte tespit edilir. Geminin mayın infilaki sonucu battığı bu şekilde kanıtlanır. Şubat ayında avcı rolündeki gemi bu seferde kendisi av olmuş ve Yahudi mülteciler gibi Sovyet denizcileri de Karadeniz’in soğuk ve karanlık sularında yaşamlarını yitirmişlerdir. Dört yıl boyunca Karadeniz’de Sovyet denizaltıları askeri hedef olarak sadece Romenlere ait bir mayın gemisi ile Almanlara ait altı adet mavnayı batırmayı başarmışlardır. Diğer hedefleri ise, 40 adet tanker, yük gemisi, yelkenli, motorbot gibi sivil tekneler olmuştur. Savaş süresince Karadeniz’de Sovyet denizaltıları Bulgar limanlarına yük taşıyan 16 Türk ticari gemisini torpido, top atışı veya mahmuzlayarak batırmış, üçüne ise hasar vermiştir. Bu gemilerin hiçbirinde silah veya cephane mevcut değildi. Tamamında tütün, hububat, pamuk, meyve, fındık, tuğla gibi ürünler bulunmaktaydı.
Faciadan kurtulan David Stoliar yıllar sonra kendisini kurtaran Şileli balıkçılardan İsmail Aslan(Siyam İsmail) ile buluşmuştu.
Yolcu ve mürettebatıyla Karadeniz’in karanlık sularında kaybolan Struma bir insanlık ayıbı olarak tarihe geçmiştir.. Her ne kadar bu facianın sorumluluğu Naziler haricinde, dönemin Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti’ne yüklenmek istense de daha sonra açıklanan İngiliz Dışişleri arşivlerindeki Türkiye – İngiltere yazışmaları, bu facianın asıl sorumlusunun Orta-Doğu’daki petrol çıkarlarını yitirmek istemeyen İngiltere’nin olduğunu açık olarak ispatlamıştır. Bununla birlikte, yüzün üzerinde çocuğun da bulunduğu masum insanları bilerek ölüme terk etmiş olan zamanın yöneticilerin vicdanı sorumlulukları her zaman için onlarla birlikte kalmaya devam edecektir.
Denizaltı batığıyla ilgili videolar
(2) Romania Wreck Diving – Submarin ShCh 213 (HD) – YouTube
Soviet Submarine Shch 213 (itvid.net)
(2) Submarine SC-213 who sunk the Struma identified.flv – YouTube
Deniz Tarihi Araştırmacısı- Emekli Deniz Kurmay Albay Ali Rıza İşipek
Araştırma tümüyle (E) Deniz Kurmay Albay Ali Rıza İşipek’e aittir. Schc 213’ün sualtı görselleri Norht Wawe dalış ekibinin videolarından alınmıştır. www.denizkartali.comdan izin almadan kopyalanamaz.
