ÇELİK TÜRÜ YÜKLERE DİKKAT

Deniz yoluyla kargo taşımacılığında hem kargolar hem de gemiler oldukça ciddi hasarlara maruz kalabilmektedir. Oluşabilecek hasarları önlemek için temelde dikkat edilmesi gereken iki ana başlık vardır;

1. Gemi yükleyeceği kargo için uygun özelliklerde ve kondisyonda olmalıdır.
2. Yüklenen kargo uygun biçimde istiflenmeli ve güvene alınmalıdır.

Hasar dosyalarında en fazla karşılaşılabilen yüklerden biri de çelik türevi yüklerdir. Çelik değerli fakat aynı zamanda da çok kolay hasarlanabilen bir kargodur. Uygun olmayan elleçleme yapıldığında veya su ve nem gibi etmenlere karşılaştığında oluşabilecek hasarlar muazzam kayıplara sebep olabilmektedir. Bunun yanında çeliğin ağır bir kargo olması, istif ve laşing yapılırken problemlere sebep olmaktadır. Doğru yapılmayan istif veya lashing, kargoda ve gemide ciddi hasarlar oluşturabilmekte ve en kötüsü yaralanmalara ve can kayıplarına sebep olmaktadır. Çelik kargolar yolculuk esnasında kötü havadan, uygun olmayan havalandırma koşullarından veya ambar kapaklarından su sızması gibi etkenlerden hasarlanabileceği gibi; yükleme öncesi istif alanında, fabrikadan getirilirken veya yükleme/tahliye esnasında elleçlenirken de hasarlanabilir.

Yük bilgileri mutlaka istenmeli

Yük hasarlarının başlangıcı yüklemeden önce başlamaktadır. Yükleme talimatı geldiğinde yapılacak öncelikli işlerden birincisi yüklenecek yükün cinsine göre ambarları yüke hazır getirmek olmalıdır. Burada özellikle hashas dökme yüklerde sorun yaşanmaktadır. Bunun için yükleme öncesi shipper veya kiracı tarafından atanan surveyörce ambar kontrolü yapılır ve ambar uygunsa yüke uygunluk belgesi verilir. Bazen uygunluk belgesi verilmesi istismar edilmektedir. Yükleyicinin yükün hazır olmaması veya yükün değişen değeri nedeniyle daha fazla ederi olabilecek ise bilerek sorun çıkartılabiliyor. Bu nedenle yük ile ilgili bilgiler önceden istenip gemiyi hazır etmekte fayda vardır. Bir önceki yük iyice temizlenmedikçe yeni yükün yüklenmesi iki yükü kontamine edeceğinden bozulmalara sebep ölecek ve dolayısıyla yükün kimyasal ve fiziksel özellikleri değişecektir.

Yükün gemiye yüklenmesi esnasında ve sonrasında yapılacak denetim çok önemlidir. Armatör, kiracı, satıcı vb. birçok taraf tarafından yük gözetim altında gemiye yüklenir. Bunların yanında gemi personeli tarafından titizlikle yüklemenin takip edilmesi gerekir. Yükün hasarlı, ayıplı olup olmadığı ile gemiye yüklenecek yerin belirlenmesi yük zabitinin önemli görevlerindedir. Zira sonunda temiz konşimento (clean on board) tanzim edilmesi için bu gereklidir. Bunların yanında yüklenen yükün miktarının bilinmesidir. Bu nedenle gemiye atanan sörveyör ile birlikte özellikle dökme yüklerde detaylı bir draft sörveye iştirak etmek ve mutabık kalmakta önemlidir.

Yükleme Öncesi Genel Tavsiyeler

1. Stok Kontrolü

Özellik taşıyan yüklerde anlaşmazlıkların bertaraf edilmesi veya minimum seviyeye indirilip gemi kaptanlığının yükünü hafifletmek için taraflarca yük sörveyörü atanabilir. Müşteri tarafından özellikle talimat verildiğinde veya imkânlar dâhilinde gemiye yüklenecek olan kargoyu önceden stok alanında kontrol etmek; hem müşteriyi belli konularda önceden uyarılmasına olanak sağlar hem de sürveyanların yükleme esnasındaki iş yükünü hafifletir.

Stok alanı kontrolünde müşteri tarafından ekstra talimat gelmedikçe kontrol edilmesi gereken temel maddeler aşağıdaki gibidir;

• Gemiye yüklenecek kargonun tamamının stok sahasında hazır olup olmadığı kontrol öğrenilmelidir. Stok kontrolü esnasında yüklenecek kargonun hepsi hazır değilse yaklaşık ne kadarının kontrol edildiği not edilmelidir.
• Kargoların hangi tip stok alanında istiflendiği not edilmelidir. (Açık, Kapalı, vb.)
• İstif ve takoz durumu kontrol edilmelidir.
• Kargoda var olan genel remarklar ve varsa kontrol esnasında tespit edilen diğer hasarlar not edilmelidir.
• Rastgele seçilen kargolara Gümüş Nitrat Testi uygulanmalıdır.
• Kargodaki paketleme ve etiketleme detayları kontrol edilmelidir.
• Kargonun özelliğine göre, uygun olmayan kondisyon ve istif durumları müşteriye yükleme öncesi bildirilmelidir.

Yükleme öncesinde yukarıda belirtilen genel bulguları içeren kısa bir bilgilendirme yazısı veya ön rapor müşteriye gönderilerek, yükleme esnasında karşılaşılabilecek birçok sorunu engellemek mümkündür.

Ayrıca sürveyanlar yükleme öncesine kargoyu genel olarak kontrol ettikleri için, yazılacak remarkları daha rahat ve daha doğru bir biçimde tespit edebilirler.

1. Ambar ve Kapak Kondisyonu

Yükleme operasyonu başlamadan önce geminin ambarları ve ambar kapakları, kargoya uygunluğu tespit etmek ve sefer esnasında kargoya zarar gelmesini önlemek amacı ile kontrol edilmelidir. Bu kontroller değişik kargolar için farklılık gösterebilmektedir fakat biz bu tespitlerimizde sadece muhtemel yükler için gerekli olan kontrollerden bahsedeceğiz.

1. 1- Ambar Kontrolü

• Ambar tabanları kuru ve temiz olmalıdır. Ambar hala ıslaksa tamamen kuruması beklenmelidir.
• Ambarlarda önceki yüklerden kalıntı olmaması gerekir.
• Geminin taşıdığı son üç kargo öğrenilerek not edilmelidir. Eğer son üç kargo içinde çelik kargosuna zarar verebilecek bir kargo varsa ambarlarda bu yükten kalıntı olmadığına emin olunmalıdır
• Ambarların nasıl temizlendiği gemi personelinden öğrenilerek not edilmelidir. Çelik kargosu veya tuzlu sudan etkilenen yükleri yüklemek için gemi ambarlarının en son tatlı su ile temizlenmiş olması gerekir.
• Ambar tabanı ve alabandaların rastgele bölümlerine tuzlu sudan etkilenen yükler varsa Gümüş Nitrat testi yapılarak tuzlu su kalıntısı olup olmadığı kontrol edilmelidir. Eğer tuzlu su kalıntısı bulunursa ilgili partileri uyarmak gerekir. Bu durum ambarların tekrar temizlenmesini gerektirebilir.
• Sintine kuyuları kontrol edilmeli ve kuru olduklarından emin olunmalıdır.
• Ambar havalandırma tipi not edilerek çalışma durumu kontrol edilmelidir.

Alabandalarında posta bulunan ambarlar özellikle ince çelik kargoları veya yuvarlak (coil) tipi yükler için sakıncalı olabilmektedir. Uygun takoz kullanılmazsa ve/veya yetersiz bağlama yapılması durumunda postalar temasta bulundukları kargolara fiziksel hasar verebilir.

Aynı şekilde eğimli alabandalara denk gelen kargolar için daha dikkatli yükleme yapılmalı, takoz ve bağlama buna uygun yapılmalıdır, aksi halde sefer esnasında kargoların veya takozların kayması sonucu hasar oluşabilmektedir.

1. 2- Ambar Kapak Kontrolü

Ambar kapakları yükleme operasyonu öncesi önce görsel olarak sonra da uygun olan sızdırmazlık testi uygulanarak kontrol edilmelidir. Bu kontrollerin temel amacı sefer esnasında ambar kapaklarından deniz veya yağmur suyunun sızarak ambar içindeki kargolara zarar vermesini önlemektir.

Görsel kontrol esnasında dikkat edilmesi gereken noktalar aşağıdaki gibidir;

• Ambar kapak tipi,
• Kapakların iç ve dış yüzeylerindeki hasar, pas ve boya durumu,
• Kapak lastiklerindeki aşınma ve hasarlar,
• Lastik kanallarının durumu ve temizliği,
• Kapak sıkıştırma mekanizmalarının durumu,
• Geri döndürmez valflerin durumu,
• Kamaların durumu,
• Kilitlerin durumu,
• Baskı demirlerinin durumu,
• Ambar ağızlarının durumları,
• Braketlerin durumları,
• Su sızdırma kanallarının durumu ve temizliği,

Bunlara ek olarak daha önceden oluşmuş bir sızıntıya dair bir iz olup olmadığına dikkat edilmelidir. Bu işlemlerden sonra kapak sızdırmazlığı, Su Testi veya Ultrasonik Test metotlarından birisiyle kontrol edilmelidir. Daha önceden kullanılan başka yöntemler de olmasına karşın günümüzdeki en geçerli yöntem Ultrasonik Testtir. Ultrasonik Test yapılamadığı durumlarda Su Testi uygulanmaktadır fakat unutulmamalıdır ki Su Testi gerekli önlemler alınmadığında deniz kirliliğine sebebiyet verebilmekte ve yüksek cezalar ödenmesini gerektirebilmektedir.

Ön Kargo Planı (Prestowge Plan)

Bütün yüklemelerden önce kargoların ambarlara ne şekilde istif edileceğini gösteren ön kargo planı yapılır ve yükleme operasyonu bu plana göre yürütülür. Yükleme öncesi Kaptan veya “Supercargo” tarafından hazırlanan bu ön kargo planı sürveyan tarafından da incelenmeli ve bulunan uygunsuz durumlar ve/veya sürveyanın tavsiyeleri Kaptan ve “Supercargo” ya iletilmelidir.

Ön kargo planını incelerken sürveyan, bazılarından yukarıda da bahsettiğimiz ambar tipi, ambar ölçüleri, kargo ölçüleri ve ağırlığı konularında bilgi sahibi olmalıdır. Ön kargo planının yükleme öncesi incelenmesi; yükleme esnasında karşılaşılabilecek potansiyel sorunları önceden görmemizi ve gerekli önlemleri almamız sağlar fakat unutulmamalıdır ki sürveyanın ön kargo planına etkisi sadece yorum ve tavsiye çerçevesinde olmalıdır

Havalandırma (Ventılatıon)

Gemiye yüklenen çelik kargolarının özelliklerine göre ve en önemlisi ılıman iklimlerden soğuk iklimlere yapılan seferlerde ambar içindeki havalandırılmasının çok iyi yapılması gerekmektedir. Ambardaki havalandırmanın iyi yapılmaması, yoğuşmaya ve kargoların ıslanarak hasarlanmasına sebep olabilmektedir. Teoride altında bütün Kaptanların yolculuk süresince ambardaki havalandırmaya, sıcaklık ve nem değerlerine dikkat etmesi gerekir fakat pratikte çoğu zaman uyulması gereken bu kurallara uyulmamaktadır.

Yanlış veya eksik havalandırmadan kaynaklanabilecek bu sorunların önüne geçebilmek için öncelikle surveyorun ambardaki havalandırma sistemlerini ve işlevselliğini kontrol etmesi gerekir. Bununla beraber yükleme öncesi Kaptan’a imzalatılacak bir havalandırma talimatı (Ventilation Guidelines) verilecek Kaptan’ın yolculuk süresince de ambar içindeki havalandırmayı, sıcaklık ve nem değerlerini kontrol etmesini sağlayacaktır. (Şahin Mengi. Artı Deniz Sörvey ve Mümessillik Lti. Şti)

Yükleme esnasında uygun olmayan yükler veya uygun olmayan yerlere veya istenilen şekilde istif edilmemesi/yüklenmemesi durumunda gemi yüklemeyi durdurup derhal protesto çekmelidir. Geminin stabilitesinin bozuk olması veya farkında olunarak hasarlı veya uygunsuz yük alınması kabul edilemez.  Yüklerin cins, ebat ve ağırlık gibi özellikleri önceden gemiye bildirilmektedir. Bu nedenle gemi yükleme öncesi istif planı (stowage plan) yapar ve bunu baz alarak yüklemeyi başlatır. Bu önemli bir kriterdir. Plan yapılırken yükleme ve boşaltma limanlarına göre yüklerin ambarlara alınış sırası, geminin stabilitesi, yükün yükleneceği yerin ebatları ve zeminin kaldırma kapasitesi, istif faktörüne göre yükün ambara girecek miktarı, ambalajı, laşingi, yükleme şekli vb gibi detaylar göz önüne alınmalıdır. Burada en önemli husus ve gemice angarya gelen yükün bağlanması yani laşingtir. Bu nedenle gemi limanda batar sözcüğü denizcilikte geçerli bir deyimdir. Yük en zayıf yerinden bozulur ve kopar. Bu durumda gemi dengesi bozularak gemi emniyetini etkiler ve diğer yüklerde de hasar meydana gelir.  Eğer yük proje yükü veya özellikli ise laşing malzemelerin onaylı olması ile laşing sertifikası alınması gerekmektedir.

Tahliye limanında yükün eksik teslim edildiği iddiaları;

Yük ile ilgili diğer anlaşmazlık konularından biride yüklerde yükün eksik çıktığı iddialarıdır. Gemilerde çalışırken çeşitli nedenlerle yükün eksik olduğu görüldüğü gibi kasti olarak eksik yük tahliye yapıldı iddialarını çok kez yaşamışlığımız var. Bunlar genelde kuzey Afrika ülkelerinde veya daha düşük profilli ülkelerde yaşanmaktadır.  Bu gibi durumlarda iddiaları kanıtlamak oldukça zor olduğu için genelde protesto çekilerek eksiklik iddiaları kabul edilmez ve gerekli yerlere (sigortacı, armatör, kiracı, yük sahibi, alıcı/satıcı vb.) zamanında bildirimler yapılır. Bu gibi durumlarda zamanında protesto çekmek ve bildirimleri yapmak çok önemlidir. Zaman aşımına uğrayan protestolar anlaşmazlık durumunda hukuken geçersiz sayılabilir.

Tahliye limanında eksik çıktığı iddia edilen yük miktarındaki anlaşmazlık çoklukla tartı birimlerinin farklı olmasından kaynaklanmaktadır. Örneğin yükleme limanındaki konşimentoya derç edilen tartı miktarı kantar tartısı ise tahliye limanındaki tartının da aynı sistem olmasında fayda var. Yükleme limanında draft sörveyi ise tahliye limanında da aynı yöntem ile yapılması daha uygun olacağı kanaatindeyim. Ancak ister draft sörvey olsun ister kantar tartısı olsun değişiklik gösterebilir. Bazı yüklerde ise yüklemede veya sefer esnasında yükün doğal firesinden kaynaklanabilir.

Draft sörveyinde sörvey sırasında okumalarda küçük hatalar, gemideki konstant ve diğer ağırlık hataları, deniz suyu yoğunluk farkları vb hatalara neden olabilir. Kantar tartılasında ise kalibrasyon farkları nedeniyle miktarlar arasında fark olabilmektedir. Bu nedenle geminin gideceği liman daha yükleme limanındayken öğrenilmeli, limanın özelliklerine göre tedbir alınmalıdır. Bunun yanında sayılabilen yüklerde mutlaka doğru miktarı konşimentoya yazdırmak gerekir. Zira, eksikliğinde adet bazında olduğu için ticari eksiklik limiti olmadığı için alıcının yapacağı claim yanında gümrük cezası da söz konusu olacaktır. Aynı şekilde fazlalık durumunda gümrükçe kaçakçılık cezası kesilebilecektir (Serdar Olgun. Link Gözetim Hizmetleri Ekspertiz Hizmetleri Ltd. Şti.)

Sonuç olarak; Gemi tahliye limanına geldiği zaman yüklerin tahliyesi esnasında birçok sorunla karşı karşıya kalabilir. Bunların bir kısmını yukarıda belirtmiştir. En çok sıkıntı yaratan yükümüzden ve gemimizden emin olduğumuz sayım, tartım ve hasarsız olduğu durumlarda karşı tarafın yani alıcının bilerek ve isteyerek kendi çıkarları doğrultusunda claim çabası içinde olabilir.  En belirgini eksik çıkarıp yükten kar etmek veya kendi hazır olmadığı depoları için gemi ambarlarını depo gibi kullanmaktır. Bu nedenle zamanında ve doğru protesto vermek önem arz eder. Tahliye sonrası alıcı yetkilileri hasarlı yükü korumakla mükellef oldukları konusunda uyarılmalıdır. Sonuçta, nihai tespitler yapıldıktan sonra hasarlı yükte dahi aktüarya değeri hesaba katılacaktır.

KAPTAN ÖMER ASMALI- Kuzey Sigorta Brokerlik hasar uzmanı