OSMANLI'DAKİ İLTİZAM SİSTEMİ İLE KILAVUZLUK İHALELERİNİN BENZERLİĞİ... KAPTAN DENİZ ATICI YORUMLADI

Osmanlı Devletindeki Mukataa Arazilerdeki İltizam Sistemi ile Kılavuzluk İhalelerinin Benzerlikleri Üzerine

İLTİZAMIN GELİŞMESİ

Zaman içerisinde ateşli silahların gelişmesinden, orduların yapılanmaları da etkilenmiş ve düzenli maaş ödenen merkezi bir ordu ihtiyacı her geçen gün artmıştır. Bu ihtiyaç daha fazla ve düzenli bir nakit akışını mecbur kılmış ve Osmanlı Devletindeki Dirlik araziler de Mukataa arazilere dönüşmek zorunda kalmıştır.

Mukataa Birimlerinden hazineye vergi aktarmak için üç farklı metot uygulanmıştır; maktu , emanet ve İltizam. Bizim konumuz İltizam Sistemidir.

İltizam Sistemi esasen bir ihale’dir. Belirli bir Mukataa Birimindeki vergilerin daha önceki gerçekleşmelerinden (tahakkuklarından) tespit edilen bir miktar üzerinden açılan açık artırmaya katılanlar arasında en yüksek teklifi veren kişi ; Osmanlı Devletine ihale konusu vergiyi beklenenden daha yüksek miktarda ödemiş oluyordu ve ilgili bölgede kendisi bilahare vergi geliri toplayarak kâr elde etme hakkı kazanıyordu.

İltizamın kendisinde kalmış kişiye de “mültezim” denilmekteydi. Sistemde ilk zamanlarda mültezimlerin devlete peşinen verdiği toplu vergi miktarı taksitli ve toplayacağı vergiler kontrol altındayken yani kazançları belirli iken zaman içerisinde daha fazla nakite erişime imkan sağladığı için mültezimler asker veya memur olmaktan çıkarılıp sermaye sahipleri mültezimler haline getirilmiş ve bu durumda azalan devlet kontrolü ile birlikte ilgili bölgede toplanan vergi gelirleri kontrolden çıkmış ve halkın devlete güveni azalmıştır.

İLTİZAMIN SONA ERMESİ

Mültezimler; kendilerine 1 ile 3 yıl arasında verilen İltizamları daha fazla kâr etmek uğruna kötüye kullanıp vergi kaynaklarını tahrip etmişlerdir. Bunun önüne geçebilmek adına zamanın Baş Defterdarı tarafından hazırlanmış esaslar dahilinde 10 Ocak 1695 tarihinde yayınlanan bir ferman ile tahrip edilmiş vergi kaynaklarının ihya ve idamesi için sık sık değişen ve kârlarını mümkün olduğunca artırmaya çalışan mültezimlerin yerine sistem değişmez mültezimlerin tasarrufuna bırakılmıştır. Bu sisteme ise “Malikhane” adı verilmekteydi.

Yıllar içinde halk üzerinde yarattığı olumsuz ve tutarsız vergi baskıları nedeniyle toplumda göç ve isyanlara yol açan İltizam sisteminde; mültezimlerin taşrada kuvvetlenerek merkezi otoriteyi zora sokmaları nedeniyle Sultan 2.Mahmut döneminde yapılan “Senedi ittifak” (1808) ile vergi toplama konusunda devletin yetkili olduğu vurgulanmak zorunda kalınmıştır.

Yaklaşık 150 yıl süren ve 1839 Tanzimat Fermanı ile sona eren “Ayânlar Döneminde” devlete verilen peşin kaynaklar karşılığında halktan serbestçe topladıkları paralarla güçlenen kesimlerin yarattığı zaafiyet açıkça görülmektedir.

KILAVUZLUK İHALELERİ İLE İLTİZAM SİSTEMİ ARASINDAKİ BENZERLİKLER

618 Sayılı Limanlar Kanununun Ek-1 maddesi uyarınca hazırlanan ve 11/2/2025 Tarih ve 32810 Sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kılavuzluk ve Römorkörcülük Hizmetleri Hakkında Yönetmelik kapsamında gerçekleştirilen Kılavuzluk Hizmeti İşletme Hakkının Devredilmesi ihaleleri hepimizin malumudur.

Kılavuzluk hizmeti kamuyu direk ilgilendiren ; denizciliğin can, mal ve çevre emniyeti ile ilgili hayati öneme haiz bir hizmet olup devletin kontrol ve denetimindedir.

Kılavuzluk hizmeti; dünyanın en gelişmiş serbest ekonomisi olan Amerika Birleşik Devletlerindeki yasalarda “mevcudiyetinin sürekliliği , serbest piyasa güçlerine bırakılamayacak ve devlet tarafından emniyet altına alınması gereken çok yüksek öneme haiz, hayati bir hizmet” olarak tarif edilmiştir.

Bu ifadedeki amacın kılavuzluk hizmetinin bağımsızlık ve tarafsızlığını tesis etmek ve korumak olduğu açıktır. Hizmetin bağımsızlığı ve tarafsızlığı ise maddi yeterliliğe sahip olması ve operasyonel eksikliklerinin ivedilikle amacına en uygun şekilde giderilebilmesi ile ilgilidir.

Burada İltizam sistemindeki Mukataa Biriminin Kılavuzluk hizmeti olduğunu kabul edebiliriz.

Belirli bir dönemin gerçekleşme (tahakkuk) rakamları üzerinden tespit edilen geliri baz alınarak yapılan açık artırmanın da devlete ödenecek pay miktarı üzerinden yapılması da İltizam sisteminde öngörülen vergi miktarına denk düşmektedir.

Açık artırma usülü de aynı olup en yüksek miktarı veren istekliye İltizamın verilmesi ile kılavuzluk ihalesinin üzerine kalması yaklaşımı aynıdır. Ancak kılavuzluk ihalelerinde verilen çok yüksek oranlar , hizmetin maliyetinin kılavuzluk gelirleri ile karşılanabileceği hususunda olumsuz kanaatler oluşmasına sebebiyet vermiştir.

Belirli bir süre; iltizamda 1-3 yıl, kılavuzluk ihalelerinde ise 20 yıldır yani süre miktar olarak farklı olmasına rağmen sürede kısıt olması benzerdir.

Mültezimler devlete taahhüt ettikleri vergi miktarını peşin (tüm yetki süresi bir seferde ödenir) ödedikten sonra mukataa biriminin konusu olan alanlardan fazla tahsilat yapıp kârını artırabilirken kılavuzluk ihalesi üzerine kalan istekli belirli bir tarife ve bölgeye gelen gemi sayısı ile sınırlı olacak şekilde belirli bir gelire mahkumdur.

POTANSİYEL TEHLİKE

İltizam sisteminin de başlarda daha denetimli ve kontrollü bir sistem olarak yola çıktığı ancak daha sonraları devletin sadece aldığı paraya baktığı bir hale dönüşmesiyle mültezimlerin elinde ezilen toplumun baş kaldırması, iş gücü kaybı, güvenlik zaafları ve vergi konusu mukataa birimlerin yıpranması ve nihayetinde koca bir devletin hızla değişen çağlara her türlü uyumunu sekteye uğratan baş unsurlardan bir tanesi haline dönüştüğü görülmektedir.

Kılavuzluk sistemindeki İltizam sistemi ile çok benzeşen ihale uygulamasının tek başına tüm toplumu İltizam sistemindeki gibi etkileyip etkilemeyeceğine dair görüş an itibari ile etkilemeyeceği yönünde olabilir ancak kılavuzluk sisteminin doğası gereği durduğu yer devletin egemenlik hakkının tezahürü, serbest ticaretin sürdürülebilirliği ve kamu menfaatinin korunması ile doğrudan ilgili olduğu için istenmeyen süreçlerin başlangıcı olmaya aday bir durumda olduğu göz ardı edilmemelidir.

SONUÇ

Ülkemiz modern bir hukuk devleti olması hasebiyle kılavuzluk gibi serbest piyasa dinamiklerine bırakılamayacak bir kamu hizmetinin hizmet hakkı devri konusunda orta çağ dünyasına ait olan usulleri andıran metotların kullanılması yadırganacak bir durum olarak görülmektedir.

Kılavuzluk ihale ilamlarının en sonunda “İşbu ihale 8/9/1983 tarihli ve 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’na tabi değildir ve Bakanlık ihaleyi yapıp yapmamakta serbesttir.” ibaresi yer almaktadır.

Bu ibare umut vericidir zira tüm kesimler tarafından; modern bir hukuk devletinin, kılavuzluk sistemine “gelirlerinin öncelikle sistemin bağımsızlığını ve tarafsızlığı koruyabileceği maddi ve idari bir yapıya uygun olup olmadığı” penceresinden bakmasının beklenildiği bir ortamda sürdürülebilir bir “çatı kuruluşun” kurulması yönünde düzenlemeler yapılması mümkün görünmektedir.

Ticari bir faaliyet olmadığı açık olan kılavuzluk hizmetinin ( https://denizkartali.com/ticari-isletme-kavramlarinin-kilavuzluk-hizmetleriyle-iliskisi-kilavuz-kaptan-deniz-atici-deneyimiyle/) devletimiz nezdinde kendi doğasına uygun ve ülkemiz şartlarında kendine özgü bir yapıya kavuşturulup, gelişmiş ülke olma yolunda önemli bir adımı daha atacağımıza olan inancımla yazıma son veriyorum. SAYGILARIMLA.