Dünya deniz ticaretinde limanlarımızın önemi
Tarih boyunca ticaret yollarını açık ve güvenli tutabilen ülkeler, ticaretin gelişmesinde belirleyici oldu. Ticaretin devamlılığı; güvenli geçişin sağlanmasına, ihtiyaçların karşılanmasına ve ortaya çıkan sorunların çözülebilmesine bağlı. Türkiye’nin deniz ticaretindeki konumunu da bu bütünlük içinde değerlendirmek gerekiyor. Bir güzergâhın üzerinde bulunmak kadar, o güzergâhta ticaretin işlemesini sağlayabilmek de önem taşıyor.
Türkiye’ye yalnızca limanlarımızda yük boşaltacak veya yük alacak gemiler gelmiyor. Başka ülkeler arasında çalışan, Boğazlarımızdan geçen, yakıt, kumanya, yedek parça, bakım ve onarım hizmetlerinden yararlanan gemiler de bu hareketliliğin parçası. Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan konumu, limanları, tersaneleri ve tedarik imkânlarıyla Türkiye’nin denizcilikteki hizmet alanı, sınır komşularının çok ötesine uzanıyor.
Coğrafyanın sunduğu bu imkânlar, ticaretin devamlılığını sağlayan kurumların çalışmalarıyla değer kazanıyor. Deniz trafiğinin yönetilmesi, gemilerin denetlenmesi, liman hizmetlerinin yürütülmesi ve acil durumlara müdahale edilmesi, sürekli koordinasyon ve uzmanlık gerektiriyor. Bölgemizdeki savaşlara, siyasi gerilimlere ve ekonomik belirsizliklere rağmen deniz ticaretinin güvenli biçimde sürmesi için ciddi bir kamu emeği harcanıyor.
Bu büyük ticaret hareketinin merkezinde ise insanlar var. Gemileri yürüten, aylarca ailelerinden uzakta çalışan; ücretini bekleyen, hastalandığında tedaviye, sözleşmesi sona erdiğinde ülkesine dönmeye ihtiyaç duyan gemi insanları… Armatör yükümlülüklerini yerine getirmediğinde, uluslararası ticaretin devamını sağlayan bu insanlar, en temel ihtiyaçlarını dahi karşılayamaz hale gelebiliyor.
ITF ile yürüttüğümüz hukuki çalışmalarda ve Deniz Çalışanları Dayanışma Derneğinin hukuk müşavirliği kapsamında, bu dosyaların doğrudan içinde yer alıyoruz. On yedi yıllık çalışma, hem gemi insanlarının yaşadığı mağduriyetleri hem de Türkiye’de kurumlar arasındaki iş birliğinin ve çözüm üretme kapasitesinin gelişimini yakından izleme imkânı veriyor.
“Terk edilmiş gemi” ifadesi, yaşanan durumun insani boyutunu bazen görünmez hale getiriyor. Akla boşaltılmış, üzerinde kimsenin bulunmadığı bir gemi geliyor. Oysa sözünü ettiğimiz vakalarda personel hâlâ gemide. Gemi denizde dururken, hatta ticari değerini korurken, üzerindeki insanlar kaderlerine bırakılmış olabiliyor. Ücretler ödenmiyor, kumanya ve içme suyu tükeniyor, yakıt sağlanmıyor, ülkeye dönüş için gereken destek verilmiyor.
Bir an kendinizi o gemide düşünün. Yiyeceğiniz, içme suyunuz, sabununuz, temizliğinizi sağlayacak malzemeniz yok. Yakıt bittiğinde elektrik de kesilebiliyor; yemek pişiremiyor, yiyecekleri koruyamıyor, mevsimine göre ısınamıyorsunuz. Hastalandığınızda tedaviye ulaşmanız ayrı bir sorun. Hem çalıştığınız hem de yaşadığınız yerde, hayatınızı sürdürebilmek için gerekli koşullardan yoksun bırakılıyorsunuz.
Terk edilen geminin taşıdığı insani boyutu hiç düşündünüz mü?
Üstelik bütün bunlar denizde yaşanıyor. Havanın ve deniz koşullarının her an değişebildiği bir ortamda, yakıtsız veya teknik açıdan yetersiz bir geminin manevra kabiliyeti de bulunmayabiliyor. Fırtına çıktığında güvenli bir yere gitmek, gemi sürüklendiğinde gerekli müdahaleyi yapmak mümkün olmayabiliyor. Açlık, susuzluk ve sağlıksız yaşam koşulları, doğrudan can güvenliği riskiyle birleşiyor.
Karada olsanız belki çalacak bir kapı bulabilir, yardım isteyebilirsiniz. Burada denizdesiniz. Kıyıyı görmek, ihtiyaçlarınıza ulaşabildiğiniz anlamına gelmiyor. Ailenizle haberleşebilmek, onların yanına dönebilmek anlamına gelmiyor. Terk edilmenin insani ağırlığı tam da burada ortaya çıkıyor: İnsanların, kendi başlarına içinden çıkamadıkları koşullarda desteksiz bırakılması.
Bu insanlar çalışmak için gelmişler. Bir gemiye emeklerini vermiş, karşılığında ücret almayı ve sözleşmeleri sona erdiğinde ailelerine dönmeyi beklemişler. Kendilerini ücret alamadıkları, temel ihtiyaçlarını karşılayamadıkları ve gemiden ayrılamadıkları bir durumun içinde bulmuşlar. Böyle bir noktada mesele, ücret alacağının ötesine geçerek doğrudan insan hayatı ve insan onuru meselesine dönüşüyor.
Geride bıraktıkları aileleri de bu mağduriyetin bir parçası oluyor. Gemideki insan günlük ihtiyaçlarını karşılamaya çalışırken, evinde kira, eğitim ve geçim giderleri birikiyor. Ailesini geçindirmek için denize çıkan bir insan, hem kendi güvenliğinden hem de ailesinin geçiminden endişe eder hale geliyor. Armatörün ticari veya mali sorunlarının bedelini personelin ve ailesinin ödememesi gerekiyor.
Türkiye’de karşılaşılan vakaları değerlendirirken denizciliğin uluslararası yapısını da hesaba katmak gerekiyor. Geminin bayrağı bir ülkeye, maliki ve işletmecisi başka ülkelere ait olabiliyor; personel farklı ülkelerin vatandaşlarından oluşabiliyor. Geminin Türkiye’de bulunması, terk edilmenin nedenini tek başına açıklamıyor. Mağduriyetin ortaya çıktığı yer ile ilgili tarafların yerine getirmediği yükümlülükleri ayrı ayrı değerlendirmek gerekiyor.
“Özverili çalışmalar eksikleri giderse de sorunları sonlandırmıyor”
Bununla birlikte, insanların yardım beklediği yer burası. Kumanyanın bugün ulaştırılması, hastanın bugün tedaviye erişmesi, dönüş işlemlerinin bugün başlatılması gerekiyor. Uluslararası sorumluluk tartışmaları ve yazışmalar sürerken gemideki insanın ihtiyacı ertelenemiyor. Armatöre ulaşılamadığında, ilgili ülkelerden sonuç alınamadığında veya sigorta süreci uzadığında gemideki hayat durmuyor. Yazışmalar devam ederken insanların suyu tükeniyor, yiyeceği bitiyor, sağlığı bozuluyor.
Denizcilik Genel Müdürlüğü ve liman başkanlıklarının özverili çalışmaları tam da bu noktada belirleyici oluyor. Sahada birlikte takip ettiğimiz dosyalarda, acil ihtiyaçların giderilmesi için inisiyatif alınıyor; kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşları arasında iş birliği sağlanıyor, yardımların gemiye ulaşabilmesi için imkânlar seferber ediliyor. İlgili taraflarla yazışmalar yürütülürken, gemideki insanların ihtiyaçlarına fiilen karşılık verebilmek için de sorumluluk üstleniliyor.
Takip ettiğimiz bu vakalarda, gemilerin bayrağını taşıdığı ve sorumluluk üstlenmesi beklenen devletlerin hiçbirinin, Türkiye’deki kurumların ortaya koyduğu ölçüde bir saha müdahalesi ve koordinasyon sağlamadığını görüyoruz. Bayrak devletlerinden beklenen somut adımların atılmadığı koşullarda, Denizcilik Genel Müdürlüğü ve liman başkanlıkları çözüm üretmek için harekete geçiyor. Sivil toplum kuruluşlarının katkıları da bu koordinasyon içinde bir araya getiriliyor; yardımın temininden personelin ülkesine dönüşüne kadar süreç takip ediliyor. Bu tablo, Türkiye’de verilen emeğin ve alınan inisiyatifin değerini daha da belirgin hale getiriyor.
ITF ve Deniz Çalışanları Dayanışma Derneği olarak yürüttüğümüz çalışmalarda kamu kurumlarıyla iş birliği bu nedenle büyük önem taşıyor. Bu kapsamdaki gemilerin yoğun olarak bulunduğu bölgelerde görev yapan İstanbul, Tuzla, Körfez ve Zonguldak liman başkanlıklarıyla daha sık çalışma imkânı buluyoruz. Bu bölgelerdeki deneyimlerimiz, liman başkanlıklarının personelin ihtiyaçlarından geminin emniyetine, ilgili kurumlarla koordinasyondan ülkeye dönüş işlemlerine kadar sürecin farklı aşamalarında üstlendiği aktif rolü yakından görmemizi sağlıyor.
Bir tarafta geminin emniyeti ve personelin ihtiyaçları, diğer tarafta adli süreçler, göç ve gümrük işlemleri, konsolosluklar, bayrak devletleri ve sigorta kuruluşları bulunuyor. Her birinin ayrı usulü ve ayrı muhatabı var. Çözüm, bütün bu tarafların aynı amaç etrafında çalışmasını ve işlemlerin sonuç alınana kadar takip edilmesini gerektiriyor. Bu süreçte gerektiğinde mesai sınırlarını aşan bir gayret gösteriliyor. Kumanyanın temin edilmesi ve gemiye ulaştırılması, hastanın karaya çıkarılması, tedavisinin sağlanması ve dönüş işlemlerinin tamamlanması için sürecin her aşamasında emek harcanıyor.
Hukuki destek çok anlamlı
Hukuki çalışma da sahadaki ihtiyaçlarla birlikte ilerliyor. Personelin ücret alacakları takip edilirken, sorumlu taraflarla temas kurulurken ve ülkeye dönüş işlemleri yürütülürken gemideki yaşam koşullarının korunması gerekiyor. ITF’in uluslararası dayanışma ve takip imkânları, derneğin sahadaki çalışmaları ve kamu kurumlarının koordinasyonu birbirini tamamlıyor. Bütün bu çalışma, personelin haklarına ulaşabilmesini ve güvenle evine dönebilmesini amaçlıyor.
Denizde insan hayatının korunmasına ilişkin ağır ihmallerin ve ölümlerin yaşandığı bir dünyada bu çabanın ayrıca bir anlamı var. Göç yollarında çocukların ve yetişkinlerin hayatlarını kaybettiği bir dönemde, ticari bir faaliyette çalışırken kaderine bırakılan insanların yaşamlarını ve insanlık onurlarını korumak için gösterilen gayretin de görünür olması gerekiyor. Yardımın ulaşması için bir ticari uyuşmazlığın, sigorta tartışmasının veya ülkeler arasındaki sorumluluk meselesinin çözülmesini beklememek gerekiyor.
Türkiye’nin bu alanda üstlendiği aktif rolün yeterince görünür olmadığı kanaatindeyim. Eksiklerin ve sorunların dile getirilmesi kadar, sahada ortaya çıkan gelişmenin, çözüm iradesinin ve verilen emeğin anlatılması da gerekiyor. Kumanyanın gemiye ulaştırılması, hastanın tedaviye erişmesi, personelin güvenli biçimde karaya çıkabilmesi ve ailesine dönebilmesi, bu emeğin insan hayatındaki somut karşılığını oluşturuyor.
Elbette sistemin daha da güçlendirilmesi gerekiyor. Kurumların imkânlarının geliştirilmesi, sorumluların yükümlülüklerini zamanında yerine getirmesinin sağlanması ve acil ihtiyaçlara müdahale mekanizmalarının güçlendirilmesi, sahadaki çalışmaların etkinliğini artırıyor. Çözümün sürekliliği için kişisel gayretleri destekleyen, sorumlulukları ve müdahale süreçlerini açıkça belirleyen kalıcı mekanizmalara ihtiyaç duyuluyor.
İsimler değişir sorunlar değişmez
Eski adı PINK olan ALAN gemisinde karşılaştığımız tablo da bu gerçeğin somut bir örneğini oluşturuyor. Burada insanların hayatları, birikmiş emekleri ve onları evlerinde bekleyen aileleri söz konusu. Geminin borçları, satışı veya geleceğine ilişkin işlemler devam ederken personelin temel ihtiyaçlarının karşılanması, haklarının korunması ve güvenli biçimde ülkelerine dönüşlerinin sağlanması gerekiyor.
Türkiye’nin deniz ticaretindeki yerini anlatırken geçen gemileri, taşınan yükleri ve ekonomik katkıyı konuşuyoruz. Bu tabloya, gemi insanlarının mağduriyetini gidermek için verilen emeği de eklemek gerekiyor. Ticaret yollarını açık ve güvenli tutma sorumluluğu, o ticareti mümkün kılan insanların hayatını ve onurunu korumayı da içeriyor.
Avukat/Arabulucu Arif Sinan Ünlü
