Son batı ak turnası Omid’in yaşam mücadelesi…
Soyu tehlike altında olan kuş türlerinden birisi de ak turnalar olarak bilinen Grus leucogeranus. Ak turnaların dünya üzerinde batı, orta ve doğu olmak üzere üç farklı bölgede yaşadıkları biliniyor. Batı bölgesindeki popülasyonda yaşayan tek bir birey kaldığı için, teorik olarak soyu tükenmiş olarak kabul ediliyor. Doğu Sibirya’da yaklaşık 3000-3750 bireyden oluşan bir popülasyon daha var. Ancak o popülasyonun da soyu endişe verici düzeyde tehlike de.
14 yıldır tek başına uçuyor
Batı ak turnası türünün son bireyi yaklaşık 13-14 yıldan bu yana İran’ın Fereydunkenar kenti yakınlarına kış dönemini geçirmek için uğruyor. İran’daki doğaseverler ve kuşçular batı bölgesinin son bireyini koruma altına alarak adını Farsça “ümit” anlamına gelen “Omid” koymuşlar. Omid adlı ak turna yazları Batı Sibirya’da, kışları ise Hazar Denizi’nin güneyinde geçiriyor. Uzun yıllardır yalnız yaşayan Omid’in yanına zaman zaman üretme çiftliklerinde yetiştirilen ak turnalar getirilse de Omid hiçbirini eş olarak kabul etmemiş. Üretme çiftliklerinden getirilen ak turnaların hepsi ya beslenme alanında ya da göç girişimi sırasında vahşi doğada hayatta kalamamışlar.
Avrupa’da her 5 kuştan biri tehlike altında
Kuraklığın tüm dünyada etkili olması sulak alanların sayısını her geçen gün azaltmaya devam ederken turna türünün batı yakasına gelen batı ak turnasından geriye sadece “Omid” kaldı. Doğu türünde ise Çin’in sulak alanları katlederek yapmış olduğu barajlar yüzünden doğu ak turna türü de ciddi tehlike altında. Avrupa Kuşları Kırmızı Listesi geçtiğimiz Ekim ayında ise, Avrupa’daki her 5 kuştan 1’inin yok olma tehlikesiyle yüzleştiğini söyledi.
Kışları İran, yazları Rusya Obi Nehri sulak alanlarında ürüyorlardı
Ak turnalar, geçmişte kışı İran ve Hindistan’da geçirirken, yazı Hazar Denizi’nden geçerek Rusya’da bulunan Obi Nehri’ne ulaşıp oralardaki sulak alanlarla ürüyordu. Ancak insan faaliyetleri sonucunda ve göç yolunda maruz kaldıkları avlanma ve zehirlenme olayları sonucu tür tehlike altına girdi. Omid artık tek başına üreme alanlarına uğruyor ve belki de kızgınlık dönemi geldiğinde bir umut çevre de gezinmeye devam ediyor.
Üreme alanları ve göç rotasındaki tehlikeler Ak Turnayı yok etti
Türün azda olsa doğu tarafında hala popülasyonu devam ediyor. Ancak Omid’in doğu popülasyonu ile karşılaşması imkansız gibi görünüyor. Belki kasıtlı olarak doğu popülasyonundan birkaç hayvan getirilse ve üreme çiftlikleri kurulsa, dikkatle çoğaltılsa bile üreme ve beslenme alanları koruma altında olmadığı ve avlanma yasaklanmadığı için bu projenin bir anlamı kalmıyor.
Turnalar yüzyıllardır yaşamaya devam ediyor
Ak turnalar, turnagiller ailesinden su kenarlarında yaşayan, leyleğe benzer bir kuş. Boyu 140 cm kadardır. Boyun ve bacakları uzundur. Sivri ve uzun gagası, leyleğin gagasından daha kısadır. Ayak parmakları perdelidir. Tohum, böcek, balık, sürüngen, solucan ve küçük memelilerle beslenir. Turnalar, çoğunlukla eski dünya kuşları olup ıslak alanlarda barınırlar. Barınma alanları kuraklıkla karşılaştığı için genel olarak tüm turna türünün gelecekte ciddi sorunlarla yüzleşeceği bir gerçek. Güney Amerika, Madagaskar, Malaya Takımadaları, Yeni Zelanda ve Polinezya’nın dışında dünyanın her yerinde rastlanırlar. Amerika turnasının nesli tükenmek üzeredir. Kuzey Amerika’dan Teksas kıyılarına doğru göçü ilgiyle takip edilir. Ak turna türü ise, Saha Cumhuriyeti ve Batı Sibirya’da arktik Rusya’da görülürler. Uzun mesafe göçmenidirler. Kökeni çok eskiye dayanan bu kuşlar bilinen ilk fosillerine Saha Cumhuriyeti’nde rastlanmıştır.
IUCN açıkladı: Kritik düzeyde tehlike altında
Yetkililer ise, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) kırmızı listesinde CR (Kritik düzeyde tehlike altında) kategorisinde yer aldığını belirtiyor. Ak turnalar genellikle tek eşli hayvanlardır ve eşleri ölene kadar ayrılmazlar. Omid ise 14 yıldan beridir eşinin ölümünden bu yana tek başına uçuyor. Eşinin muhtemelen avcılık sonucu öldürüldüğü düşünülüyor.
Artık ülkemizde görülemeyecek
Turna türü en son ülkemizde Haziran 1999’da Sinop’un Gerze ilçesinde ve çevresinde görülmüştü. Ancak Omid gittikten sonra ak turna türünün ülkemizde görülmesi imkansız bir hal alacak. Doğu popülasyonu Çin’in baraj projeleri nedeniyle oldukça hasar ve tehlikeye düştü. Ak turna sayısında son 50 yılda yavaş yavaş azaldı. Omid ise 14 yıldır yalnız başına uçmaya devam ediyor ve kimse elle tutulur bir önlem alamıyor.
Omid, yüzbinlerce kuşun hayatını kurtardı
Omid’in oluşturmuş olduğu farkındalık sayesinde diğer tehlike olan yüzbinlerce kuş türünün hayatı kurtulmuş oldu. Omid bir gün öldüğünde ise geçmişten günümüze kadar var olan türlerin nasıl tükendiklerine yakın gelecekte de şahit olmaya devam edeceğiz gibi görünüyor. 65 milyon yıl önce soyları tükenen dinozorlardan belki de tek mirasçıları olan timsah türü de tehlike altında gibi görünüyor. Sürüngen veya memeli bir hayvanın cinsiyetini öğrenmek için o canlının DNA’sına göz atmanız gerekiyor. Ancak timsah embriyosunun cinsiyeti ebeveynlerinin uyguladıkları sıcaklığa göre değişiyor. Gelecekte iklim krizi böyle devam ederse artan sıcaklıklar nedeniyle de timsah türleri artık tek bir cinsiyette var olmuş olacaklar. Çünkü yüksek sıcaklık sadece tek bir cinsiyetin oluşmasına olanak sağlayacak. Timsah türünün ortadan kalkması tatlı sularda yaşayan tüm balıkları etkileyeceği gibi balıkçılıklar geçinen insanları da etkileyecek gibi görünüyor. 4 yıldan uzun süredir, yağmur yağmayan Madagaskar’da halk ölü çekirgeleri yemeye başlamışlardı ve onlarda bitince ne yazık ki göç etmek zorunda kalacaklar. Yakın gelecekte iklim krizi nedeniyle insanlar göç etmeye başlayacak, ülkelerin sosyolojik, psikolojik ve ekonomik olarak değiştirecek ve karmaşık bir halde oluşan toplumlar görmeye başlayacağız.
Belki de Omid sonun başlangıcını niteleyen bir semboldü. Omid sadece bir kuş türü değildi. Omid aynı zamanda her şeyi sömüren insanlığa dur demek için kendi hayatını feda eden bir Ümitti. Omid’in ölmesi bu türün sonu olacaktı. Ancak ona Ümit isminin verilmesinin sebebi insanlığın yaptığı doğa katliamına dur demek içindi…
Haber : Emirhan Taştan
İletişim İçin Twitter: @DenizinKartalI – @emrhntstn
Kaynak : https://bilimteknik.tubitak.gov.tr – https://www.turkcebilgi.com – https://tr.wikipedia.org
